Khi tìm hiểu một trường Công giáo, phụ huynh có thể bắt gặp danh sách các chuyến thiện nguyện, chiến dịch quyên góp hoặc số giờ phục vụ mà học sinh cần hoàn thành. Những thông tin ấy cho thấy trường có tổ chức hoạt động. Chúng chưa cho biết học sinh đã học được gì từ việc gặp gỡ và làm việc cùng người khác.
Một buổi phát quà có thể kết thúc khi món quà cuối cùng được trao đi. Việc giáo dục chỉ thực sự bắt đầu nếu học sinh còn được hỏi: Cộng đồng ấy đang cần điều gì? Mình đã lắng nghe đủ chưa? Ai quyết định cách giúp đỡ? Sau hôm nay, mối quan hệ này sẽ tiếp tục ra sao?
Trong giáo dục Công giáo, tinh thần phục vụ gắn với cách nhìn mỗi người có phẩm giá và không ai chỉ là đối tượng để người khác “làm việc tốt”. Vì thế, giá trị của hoạt động không nằm ở việc học sinh đã làm bao nhiêu việc để ghi vào hồ sơ. Nó nằm ở cách các em học trách nhiệm với người khác, đồng thời nhận ra mình cũng có điều cần học từ họ.
Một hoạt động có thể tốt, nhưng chưa chắc đã là một trải nghiệm giáo dục sâu
Quyên góp sách, dọn dẹp khu phố hay đến thăm một cơ sở cộng đồng đều có thể là những việc hữu ích. Tuy nhiên, nếu học sinh chỉ nhận nhiệm vụ, đến đúng giờ, hoàn thành phần việc và trở về, các em dễ hiểu phục vụ như một mục trong lịch ngoại khóa.
Chiều sâu giáo dục xuất hiện khi nhà trường giúp học sinh đi qua cả quá trình: tìm hiểu nhu cầu thực tế, chuẩn bị việc mình có thể làm, cộng tác với những người liên quan và nhìn lại điều đã diễn ra. Có khi kết quả sau buổi đầu tiên là nhận ra kế hoạch của mình chưa phù hợp. Đó cũng là một bài học, nếu học sinh được hướng dẫn điều chỉnh thay vì chỉ cố tạo ra một câu chuyện đẹp để kể lại.
Chẳng hạn, một nhóm muốn tặng sách cho trẻ em. Câu hỏi đầu tiên không nên chỉ là “quyên được bao nhiêu cuốn”, mà còn là: nơi nhận có cần loại sách ấy không, sách có hợp độ tuổi và ngôn ngữ không, ai sẽ sử dụng và bảo quản chúng? Khi phải hỏi và lắng nghe trước khi hành động, học sinh học được rằng thiện chí cần đi cùng sự hiểu biết.
Người được phục vụ có tiếng nói trong hoạt động ấy không?
Đây là câu hỏi quan trọng nhưng dễ bị bỏ qua. Nếu một dự án được thiết kế hoàn toàn từ góc nhìn của nhà trường, người tham gia có thể được trải nghiệm cảm giác mình “đang giúp”. Cộng đồng tiếp nhận lại chưa chắc nhận được thứ họ cần.
Một chương trình tử tế cần tạo chỗ cho đối tác cộng đồng nói về ưu tiên của họ, góp ý về cách làm và từ chối điều không phù hợp. Học sinh cũng cần được hướng dẫn tôn trọng quyền riêng tư: không tự ý chụp ảnh, kể chuyện hoặc dùng hoàn cảnh của một người làm chất liệu chứng minh thành tích của mình.
Điều này không làm giảm nhiệt tình của người trẻ. Trái lại, nó giúp các em hiểu rằng phục vụ là làm việc cùng người khác. Người khác có kinh nghiệm, lựa chọn và phẩm giá riêng; các em không phải nhân vật chính trong câu chuyện của họ.
Điều học sinh mang về không nên chỉ là giấy chứng nhận
Sau một hoạt động, học sinh có thể vui vì mình đã đóng góp. Niềm vui ấy đáng quý, nhưng nhà trường còn có thể giúp các em suy nghĩ thêm: Công việc nào mình làm tốt? Điều gì mình đã hiểu sai? Mình có lắng nghe người khác hay chỉ muốn hoàn thành kế hoạch? Nếu quay lại, mình sẽ làm khác điều gì?
Việc nhìn lại không nhất thiết là một bài viết dài hay lời chia sẻ đầy cảm xúc. Đôi khi, một cuộc trò chuyện trong lớp đủ để học sinh nhận ra bạn cùng nhóm đã gánh phần việc khó, hoặc một câu hỏi từ người dân địa phương đã thay đổi cách cả nhóm nhìn vấn đề. Những nhận ra nhỏ ấy có thể đi vào cách các em cư xử ở trường và ở nhà.
Tinh thần phục vụ cũng không chỉ xuất hiện trong những chuyến đi xa. Một học sinh kiên nhẫn giúp bạn mới hòa nhập, nhận phần việc ít ai muốn làm trong dự án chung, hay biết lên tiếng khi một bạn bị bỏ lại phía sau cũng đang thực hành trách nhiệm với cộng đồng gần mình nhất. Nếu trường chỉ ghi nhận những hoạt động có ảnh và có chứng nhận, phần học hỏi hằng ngày này rất dễ bị che khuất.
Khi chọn trường, gia đình có thể hỏi điều gì?
Không phải trường Công giáo nào cũng tổ chức phục vụ theo cùng một cách. Có trường gắn hoạt động với môn học hoặc đời sống đức tin; có trường để học sinh lựa chọn dự án phù hợp với khả năng và mối quan tâm. Gia đình nên tìm hiểu cách làm cụ thể, nhất là khi con còn nhỏ hoặc mới bắt đầu sống xa nhà.
Thay vì chỉ hỏi trường yêu cầu bao nhiêu giờ, phụ huynh và học sinh có thể hỏi:
- Học sinh được chuẩn bị gì trước khi tham gia và được trao đổi với ai sau hoạt động?
- Cộng đồng đối tác có tham gia xác định nhu cầu và đánh giá kết quả không?
- Trường hướng dẫn học sinh về an toàn, sự tôn trọng và quyền riêng tư của người tham gia như thế nào?
- Học sinh mới hoặc chưa tự tin có thể bắt đầu bằng những công việc nào?
- Nếu một dự án không đạt như dự tính, học sinh có được nhìn lại và sửa cách làm không?
Câu trả lời cụ thể sẽ giúp gia đình phân biệt giữa một lịch hoạt động phong phú và một môi trường thật sự giáo dục qua phục vụ. Gia đình cũng có thể đọc thêm về đời sống học đường tại trường Công giáo rồi đối chiếu với trải nghiệm mà từng trường mô tả.
Phục vụ cộng đồng có thể bắt đầu bằng một việc rất nhỏ. Giá trị giáo dục của nó lớn dần khi người trẻ học cách bước đến gần người khác với sự tôn trọng, làm việc có trách nhiệm và sẵn lòng thay đổi sau khi lắng nghe. Điều đáng nhớ sau cùng không phải là học sinh đã có thêm một dòng trong hồ sơ, mà là các em đã học cách hiện diện trong một cộng đồng như thế nào.